Co zmienia się wraz z wiekiem, a co powinno zwrócić uwagę?
W zdrowym starzeniu może wydłużać się czas potrzebny na przypomnienie nazwiska, odnalezienie przedmiotu lub nauczenie się nowej obsługi urządzenia. Niepokój powinny budzić przede wszystkim zmiany wyraźnie większe niż wcześniej, powtarzające się i zauważane przez bliskich. W kryteriach łagodnych zaburzeń poznawczych ważne są: zgłaszana zmiana funkcjonowania, obiektywne trudności w co najmniej jednej domenie poznawczej oraz względnie zachowana samodzielność (Albert et al., 2011).
Sygnały, których nie warto ignorować
- powtarzanie tych samych pytań lub historii w krótkich odstępach;
- gubienie się w dobrze znanym miejscu albo trudność z odtworzeniem znanej trasy;
- problemy z planowaniem płatności, leków, zakupów czy kolejności codziennych czynności;
- wyraźne trudności z doborem słów, rozumieniem wypowiedzi lub śledzeniem rozmowy;
- nietypowe zmiany zachowania, osądu, inicjatywy lub regulacji emocji;
- spadek sprawności po udarze, urazie głowy albo innym zdarzeniu neurologicznym.
Objawy poznawcze mogą mieć różne przyczyny. Na funkcjonowanie wpływają między innymi nastrój, sen, ból, leki, choroby somatyczne, zaburzenia słuchu i wzroku. Dlatego wynik krótkiego testu przesiewowego nie jest samodzielną diagnozą. Narzędzia takie jak MoCA pomagają wykrywać osoby wymagające pogłębionej oceny, ale rezultat zawsze musi być interpretowany w kontekście wieku, wykształcenia, stanu zdrowia i codziennego funkcjonowania (Nasreddine et al., 2005; Petersen et al., 2018).
Na czym polega diagnoza neuropsychologiczna?
Ocena rozpoczyna się od rozmowy z pacjentem, a za jego zgodą także z bliską osobą. Ważne są: początek objawów, ich przebieg, choroby, przyjmowane leki i zmiany w samodzielności. Następnie dobiera się zadania oceniające nie tylko pamięć, lecz również uwagę, funkcje wykonawcze, język, orientację i zdolności wzrokowo-przestrzenne. Aktualne zalecenia podkreślają potrzebę oceny wpływu objawów na codzienne życie oraz łączenia informacji z wywiadu, badania poznawczego i danych medycznych (Atri et al., 2025).
Celem nie jest jedynie uzyskanie wyniku liczbowego. Profil mocnych i słabszych funkcji może pomóc w zaplanowaniu dalszej konsultacji lekarskiej, rehabilitacji poznawczej, dostosowaniu otoczenia oraz edukacji rodziny. W łagodnych zaburzeniach poznawczych zaleca się również monitorowanie zmian w czasie, ponieważ ich przebieg może być stabilny, poprawiać się lub postępować (Petersen et al., 2018).
Kiedy działać pilnie?
Nagłe splątanie, gwałtowna zmiana zachowania, nowe zaburzenia mowy, asymetria twarzy, osłabienie kończyny, zaburzenia świadomości lub bardzo silny ból głowy wymagają pilnej pomocy medycznej. Diagnostyka neuropsychologiczna nie zastępuje w takiej sytuacji oceny lekarskiej ani wezwania zespołu ratownictwa.
Jak przygotować się do pierwszej konsultacji?
Warto zapisać konkretne przykłady trudności i przybliżony moment ich pojawienia się, przygotować listę leków oraz dokumentację medyczną. Pomocna może być obecność osoby, która zna codzienne funkcjonowanie pacjenta. Spokojna, możliwie wczesna rozmowa pozwala oddzielić naturalne zmiany związane z wiekiem od problemów wymagających dalszej oceny.
Literatura
Albert, M. S., DeKosky, S. T., Dickson, D., Dubois, B., Feldman, H. H., Fox, N. C., Gamst, A., Holtzman, D. M., Jagust, W. J., Petersen, R. C., Snyder, P. J., Carrillo, M. C., Thies, B., & Phelps, C. H. (2011). The diagnosis of mild cognitive impairment due to Alzheimer’s disease: Recommendations from the National Institute on Aging–Alzheimer’s Association workgroups on diagnostic guidelines for Alzheimer’s disease. Alzheimer’s & Dementia, 7(3), 270–279. https://doi.org/10.1016/j.jalz.2011.03.008
Atri, A., Dickerson, B. C., Clevenger, C., Day, G. S., Faust, M. A., Gelpi, B., & Albin, R. L. (2025). Alzheimer’s Association clinical practice guideline for the diagnostic evaluation, testing, counseling, and disclosure of suspected Alzheimer’s disease and related disorders: Executive summary of recommendations for primary care. Alzheimer’s & Dementia. https://doi.org/10.1002/alz.14333
Nasreddine, Z. S., Phillips, N. A., Bédirian, V., Charbonneau, S., Whitehead, V., Collin, I., Cummings, J. L., & Chertkow, H. (2005). The Montreal Cognitive Assessment, MoCA: A brief screening tool for mild cognitive impairment. Journal of the American Geriatrics Society, 53(4), 695–699. https://doi.org/10.1111/j.1532-5415.2005.53221.x
Petersen, R. C., Lopez, O., Armstrong, M. J., Getchius, T. S. D., Ganguli, M., Gloss, D., Gronseth, G. S., Marson, D., Pringsheim, T., Day, G. S., Sager, M., Stevens, J., & Rae-Grant, A. (2018). Practice guideline update summary: Mild cognitive impairment. Neurology, 90(3), 126–135. https://doi.org/10.1212/WNL.0000000000004826